Marina Abramović će 30. novembra napuniti 80 godina, ali teško da bi se 2026. mogla opisati kao godina u kojoj se osvrće unazad.
Naprotiv. Dok u Veneciji traje velika izložba Transforming Energy, početkom septembra u Nemačkoj stiže Balkan Erotic Epic, njen možda najdirektniji povratak prostoru iz kojeg je potekla. Ne geografski, već kroz mitove, rituale i ono pomalo neuhvatljivo što nazivamo Balkanom. Zanimljivo je, međutim, gde se taj povratak događa: u Duisburgu i Veneciji, dok za sada nema najavljenog predstavljanja rada u Srbiji.
Balkan kao ritual, a ne razglednica
Od 3. do 11. septembra Ruhrtriennale predstavlja nemačku premijeru četvorosatnog Balkan Erotic Epic. Trinaest scena i oko 40 izvođača spajaju performans, ples, muziku, tradicionalno pevanje, filmske i skulpturalne elemente. Abramović polazi od balkanskih legendi, verovanja i rituala povezanih sa plodnošću, erotikom, smrću i životnom energijom.
To nije pokušaj da se Balkan romantizuje kroz folklor. Abramović ga koristi kao arhivu ideja koje su postojale pre nego što smo seksualnost, telo i duhovnost uredno razdvojili u zasebne kategorije. Sama umetnica ovaj projekat naziva najambicioznijim radom svoje karijere i govori o povratku slovenskim korenima i kulturi.
Zašto Balkan bolje prolazi kada ga gledamo izdaleka?
Tu počinje zanimljiviji deo priče. Balkan Erotic Epic je ovog proleća imao i veliku izložbenu verziju u berlinskom Gropius Bau, a sada stiže na jednu od važnijih evropskih festivalskih scena. Balkan koji se u samom regionu često posmatra kroz podele, političku istoriju ili neprijatnu etiketu „zaostalosti“, u velikim zapadnim institucijama postaje prostor drevnog znanja, telesnosti i snažnih mitova.
Možda upravo distanca omogućava takvo čitanje. Ono što nama deluje poznato, banalno ili čak pomalo neprijatno, spolja može izgledati kao kulturni kod vredan ponovnog otkrivanja. Abramović već decenijama radi upravo to: ličnu i regionalnu istoriju prevodi na jezik koji publika u Njujorku, Londonu, Berlinu ili Veneciji razume, bez potrebe da prethodno poznaje Balkan.
Povratak korenima na vrhuncu karijere
Istovremeno, do 18. oktobra u venecijanskoj Gallerie dell’Accademia traje Transforming Energy, velika izložba organizovana povodom njenog 80. rođendana. Abramović je time postala prva živa umetnica kojoj je ova institucija posvetila veliku izložbu, a njeni radovi postavljeni su u direktan dijalog sa renesansnim remek-delima muzeja.
Zato 2026. izgleda manje kao retrospektiva, a više kao zatvaranje kruga. Posle gotovo pola veka međunarodne karijere, Abramović se vraća jeziku svog detinjstva i Balkanu koji je odavno napustila. Samo što se taj povratak, paradoksalno, ponovo događa negde drugde. I možda baš to najbolje pokazuje koliko se slika Balkana koju izvozimo u svet razlikuje od one koju smo spremni da vidimo kod kuće.